Czym jest podaż pieniądza?

Pieniądz towarzyszy człowiekowi od wieków. Ułatwia wymianę towarów i gromadzenie oszczędności. Szczególnie w tym drugim przypadku ważne jest, by jego wartość pozostawała stosunkowo stabilna. Stabilność z kolei zależy od tego, jak dużo pieniądza w relacji do dostępnych towarów znajduje się w gospodarce.

Rolę strażnika siły pieniądza pełnią banki centralne, które odpowiedzialne są za emisję i nadzór ilości pieniądza w gospodarce. A ilość pieniądza w gospodarce jest bardzo ważna, jeśli bowiem jest go zbyt dużo w relacji do towarów, łatwo wykreować inflację – co może prowadzić w skrajnych przypadkach do braku zaufania do pieniądza i w konsekwencji do ucieczki od niego.

Bez banku centralnego trudno sobie wyobrazić funkcjonowanie współczesnej gospodarki. Okazuje się jednak, że pierwszy bank centralny powstał dopiero w połowie XVII wieku w Szwecji. Wiele krajów jeszcze na początku XX wieku obywało się bez banków centralnych. W chwili obecnej bank centralny to jedna z najważniejszych centralnych instytucji państwa, najczęściej mająca silne umocowanie prawne w konstytucji. Dba on o kondycję pieniądza i instytucji zajmujących się jego obrotem. Regulacje prawne przypisują bankom centralnym uprawnienia w zakresie:

  • kontroli podaży pieniądza,
  • reżimu kursowego,
  • bezpieczeństwa systemu płatniczego.

We współczesnym świecie nie ma kraju, w którym nie funkcjonowałaby instytucja odpowiedzialna za emisję pieniądza.

Pieniądz towarzyszy nam w codziennym życiu na każdym kroku. Powszechnie go akceptujemy, jest trwały i podzielny oraz trudno – a na pewno coraz trudniej – go podrobić. Wraz z rozwojem cywilizacyjnym pieniądz ewoluował i podlegał zmianom, przechodząc od formy pieniądza towarowego, aż do współczesnego pieniądza bezgotówkowego.

Wraz z rozwojem instrumentów i rynków finansowych następuje także stały rozwój definicji pieniądza, co nie ułatwia ani pomiaru zjawisk pieniężnych, ani nawet pełnej ich identyfikacji. Do zasobu pieniądza w rozwiniętej gospodarce należy nie tylko gotówka, lecz także wkłady w bankach i innych instytucjach finansowych, które szybko i bez trudu mogą zostać wykorzystane do nabycia dóbr.

W dzisiejszych czasach w systemie płatniczym można wyróżnić dwa typy obrotu pieniężnego: obrót gotówkowy i bezgotówkowy. W obrocie gotówkowym płatności dokonywane są przy pomocy gotówki, czyli banknotów i monet. Obecnie jednak dominującym rodzajem pieniądza w systemie płatniczym jest pieniądz bezgotówkowy, który występuje w formie zapisów na rachunkach bankowych.

Podaż pieniądza i mechanizm jego kreacji

Zdefiniowanie podaży pieniądza dostarcza pewnych problemów nawet ekonomistom. W najbardziej ogólnym ujęciu, podaż pieniądza to nic innego jak ilość pieniądza w obiegu. Jednak w złożonej gospodarce niemal niemożliwym wydaje się wyznaczyć granicę pomiędzy aktywami, które mogą być nazwane pieniądzem a aktywami, których tak się nie nazywa.

Pojęcie pieniądza zmieniało się w czasie i obejmowało coraz to nowsze instrumenty finansowe. Zgodnie z powszechnie uznawaną zasadą, pieniądzem są te aktywa finansowe, które bez trudu można zamienić na gotówkę bez utraty znacznej części wartości. Decydującym kryterium jest zatem ich płynność. Pełną płynność posiada jedynie pieniądz gotówkowy, czyli monety i banknoty. W rzeczywistości okazuje się jednak, że wszystkie instrumenty finansowe można przekształcić w pieniądz gotówkowy, jednak z różną trudnością i ponosząc odpowiednie koszty.

Agregaty pieniężne

Ze względu na to, że możemy wyróżnić wiele różnych definicji pieniądza, logicznym jest, że stosuje się także różne miary określające wielkość jego podaży. Banki centralne posługują się czterema agregatami pieniężnymi, które obrazują wielkość podaży różnych rodzajów pieniądza. Oznaczone są one literą M od angielskiego słowa money. Agregaty pieniężne są uszeregowane od aktywów najbardziej płynnych do najmniej płynnych. Kolejne agregaty obejmują coraz szerszy zakres aktywów finansowych zaliczanych do pieniądza:

  • Agregat M0 – to pieniądz kreowany przez bank centralny. Jest istotnym składnikiem podaży pieniądza, ponieważ gdy jego wartość wzrasta, wielokrotnie wzrasta podaż pieniądza kreowanego przez banki komercyjne. Do M0 zalicza się łączną ilość gotówki, czyli banknotów i monet, znajdującej się w posiadaniu ludności i przedsiębiorstw, stan wszystkich rachunków bieżących banków komercyjnych w banku centralnym oraz wartość rachunków rezerwy obowiązkowej. Pojęcie M0 często określane jest także jako baza monetarna lub „zasób pieniądza wielkiej mocy”. W Polsce M0 nazywane jest pieniądzem rezerwowym.
  • Agregat M1 – to szerszy zasób, który obejmuje pieniądz gotówkowy w obiegu (poza kasami banków) oraz depozyty i inne zobowiązania bieżące w bankach i instytucjach niebankowych. Agregat ten często nazywany jest również pieniądzem transakcyjnym, ponieważ można nim natychmiastowo zrealizować transakcję pieniężną.
  • Agregat M2 – obejmuje agregat M1 oraz depozyty terminowe o terminie zwrotu do 2 lat włącznie (np. lokaty) i depozyty z terminem wypowiedzenia do 3 miesięcy (np. weksle, bony pieniężne o charakterze krótkoterminowym).
  • Agregat M3 – stanowi najszersze pojęcie podaży pieniądza stosowane w Polsce. M3 obejmuje agregat M2 oraz obligacje i inne dłużne papiery wartościowe o terminie zwrotu do 2 lat włącznie. Agregat M3 uznawany jest za najlepszą miarę pieniądza krajowego w szerokim ujęciu.
Rys. 1. Tak można wyobrazić sobie poszczególne agregaty.

W niektórych państwach stosowane są również szersze miary wielkości pieniądza obejmujące mniej płynne aktywa. Stosowane w praktyce światowej agregaty pieniężne można w zasadzie sprowadzić do dwóch kategorii: wąskiej, której reprezentantem jest agregat M1 oraz szerszej, której reprezentantami są agregaty M2 i M3. Zakres stosowania tych agregatów jest zróżnicowany w poszczególnych krajach.

Rola banków w kształtowaniu pieniądza

We współczesnej gospodarce państwo kontroluje podaż pieniądza za pośrednictwem banku centralnego (np. Narodowy Bank Polski, Europejski Bank Centralny, Federal Reserve System – potocznie Rezerwa Federalna), który jest w stanie zwiększać i zmniejszać ilość gotówki znajdującej się w obiegu w gospodarce. Zbiór działań banku centralnego, których celem jest zmiana wielkości podaży pieniądza, nazywamy polityką pieniężną. Zwiększanie podaży pieniądza przez bank centralny w gospodarce określane jest ekspansywną polityką pieniężną a zmniejszanie – restrykcyjną.

Podaż pieniądza regulowana jest między innymi poprzez określanie poziomu podstawowych stóp procentowych i stopy rezerwy obowiązkowej, a także przez operacje otwartego rynku i handel papierami wartościowymi prowadzony pomiędzy bankiem centralnym a bankami komercyjnymi oraz innymi przedsiębiorcami.

Realna i nominalna podaż pieniądza

Podaż pieniądza można przedstawić w ujęciu realnym oraz nominalnym. Nominalna podaż pieniądza to całkowity zasób środków pieniężnych, który jest określany przez bank centralny za pomocą wspomnianych wcześniej instrumentów kontroli podaży pieniądza. Z kolei podaż w ujęciu realny to nominalna podaż pieniądza podzielona przez wskaźnik ogólnego poziomu cen. Czyli, inaczej mówiąc, o wysokości realnej podaży pieniądza decyduje poziom cen, a więc przeciętna cena wszystkich dóbr wytwarzanych w gospodarce. Gdy ogólny poziom cen spada, realna podaż pieniądza rośnie i odwrotnie – gdy ogólny poziom cen wzrasta, realna podaż pieniądza spada. Tymczasem nominalna podaż pieniądza w obu przypadkach pozostaje bez zmian.

Wielkość podaży jest określana zgodnie z realizowanymi celami gospodarczymi. Banki centralne usiłują dostosować wzrost podaży pieniądza do poziomu przewidywanej aktywności gospodarczej oraz do poziomu cen.

Zadaniem banku centralnego jest zapewnienie właściwej ilości pieniądza na rynku.

Gdy podaż pieniądza jest zbyt mała w stosunku do popytu, bank zwiększa jego ilość, udzielając kredytu bankom komercyjnym. Jeżeli jednak podaż pieniądza przewyższa popyt – ludzie zaczynają kupować zbyt dużo na możliwości gospodarki, co przekłada się na wzrost cen. Wówczas działania banku centralnego powinny opierać się na zmniejszeniu podaży pieniądza w gospodarce, m.in. poprzez zachęcanie banków do spłaty części udzielonego im wcześniej kredytu albo do zamrożenia części posiadanego kapitału np. poprzez inwestycje w papiery wartościowe.

Metody wpływania na podaż pieniądza przez bank centralny

Bank centralny może wpływać na podaż pieniądza poprzez podnoszenie bądź obniżanie stóp procentowych. Dzieje się tak, ponieważ wraz ze wzrostem stóp procentowych drożeją również kredyty w bankach, co w naturalny sposób przyczynia się do ograniczania tej formy finansowania inwestycji. Analogicznie wraz z obniżaniem stóp procentowych kredyty stają się coraz tańsze, a to w naturalny sposób przyczynia się do wspierania nowych inwestycji i wzrostu gospodarczego.

Powołując się tutaj na przykład naszej, rodzimej gospodarki, warto wspomnieć, iż od dłuższego czasu stopy procentowe utrzymywane są na rekordowo niskich poziomach. Stopa referencyjna wynosi bowiem zaledwie 1,50%. Okres tak niskich stóp procentowych Rady Polityki Pieniężnej (RPP) ciągnie się od marca 2015 roku, gdy prezesem Rady był jeszcze Marek Belka.

Taki stan rzeczy ma swoje plusy i minusy. Te, które dotyczą nas bezpośrednio, w dużej mierze zależą od zasobności naszego portfela i planów inwestycyjnych na przyszłość. Okazuje się bowiem, że dla osób z niewielkim kapitałem, chcących wziąć kredyty konsumenckie bądź hipoteczne oraz dla przedsiębiorstw chcących finansować swoje inwestycje za pomocą kredytów, niskie stopy w znaczny sposób obniżają koszty takiego kredytowania. Jednak w przypadku osób posiadających pokaźne oszczędności i chcących ulokować je na lokatach, jest to już zdecydowanie mniej optymistyczny wariant. Tak jak niskie stopy procentowe wpływają bezpośrednio na niższe oprocentowanie kredytów, tak również przyczyniają się one do niskiego oprocentowania lokat. Obecnie w większości przypadków oprocentowanie jest zdecydowanie niższe nawet od inflacji, a więc od wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych. W praktyce pomimo wzrostu wartości naszego portfela, nasze środki warte są i tak coraz mniej.

Arkadiusz Jóźwiak – Education Team Manager Comparic.pl. Autor licznych webinarów i felietonów oraz tekstów edukacyjnych poruszających szeroką tematykę inwestycyjną począwszy od psychologii a na analizie technicznej i fundamentalnej skończywszy. Prelegent wielu konferencji inwestycyjnych oraz szkoleń online. Skrupulatność i konsekwencja w działaniu zostały docenione przez wielu inwestorów, co skutkowało m.in. nominacją w konkursie organizowanym przez fundację Invest Cuffs w kategorii Dziennikarz Roku 2019 oraz zdobyciem statuetki NEXUS w kategorii Analityk Roku 2019.